insanca yaşam projesi

ULUSLARARASI ÖRGÜTLER ve İNSAN HAKLARI*

Bu belge "İnsanca Yaşam Projesi" Temel insan Hakları Eğitimleri kapsamında Işıl Gül tarafından hazırlanmıştır.

Bu sayfa içeriğinin ms word kopyası tıklayınız.

Bkz: www.2.tbmm.gov.tr/d22/1/1-0434.pdf

Bkz: www.2.tbmm.gov.tr/d22/1/1-0589.pdf

BİRLEŞMİŞ MİLLETLER ve İNSAN HAKLARI

Birleşmiş Milletler Şartı ile kurulan Örgüt'ün 4 temel amacından biri; temel insan haklarına, kişinin onur ve değerine ve kadın ile erkeğin eşit haklarına inancı yeniden ortaya çıkartmaktır. Şart metni, 6 maddesinde ve Giriş kısmında insan haklarına atıfta bulunarak, devletlerin ve Birleşmiş Milletler üyelerinin bu alandaki görev ve yükümlülüklerini ilke olarak belirtir. Ancak Birleşmiş Milletler'in insan hakları alanındaki faaliyetleri, asıl olarak 6 temel organdan biri olan Ekonomik ve Sosyal Konsey ve bu Konsey'in Şart'ın 68. maddesinin verdiği yetkiye dayanarak kurduğu İnsan Hakları Komisyonu tarafından yürütülür.

İnsan Hakları Komisyonu, 1947 yılında Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi'ni hazırlamak için kurulmuştur. Bunun ardından insan haklarına ilişkin iki temel sözleşme hazırlamaya girişmiştir. 1966 yılında tamamlanan sözleşmeler, ancak 1976 yılında yürürlüğe girmiştir.

İnsan Hakları Komisyonu, görevlerini yerine getirirken, İnsan Hakları Alt-Komisyonu ile 13 çalışma grubunun desteğinden de yararlanır (örneğin; hukuk-dışı, yargısız ve keyfi infazlar çalışma grubu, işkence çalışma grubu, dinsel hoşgörüsüzlük çalışma grubu gibi) . Bu çalışma gruplarının sayısı, ihtiyaca göre artabilmektedir.

İnsan Hakları Komisyonu, her yıl Mart-Nisan aylarında 6 haftalık bir süre için Cenevre'de yıllık toplantılar yapar.

İnsan Hakları Komisyonu dışında, ülke ve konu sınırı olmaksızın insan haklarının korunması ve geliştirilmesini sağlamakla görevli bir başka Birleşmiş Milletler yapısı, 1993 yılında kurulan İnsan Hakları Komiserliği'dir. Devletleri ve dünya kamu oyunu insan hakları ihlalleri konusunda uyarmakla görevli olan Komiserlik, ülkelerindeki insan hakları durumunu iyileştirmek isteyen devletlere, destek de vermektedir.

Birleşmiş Milletler'in evrensel bir örgüt olarak insan hakları alanındaki en temel işlevleri, insan haklarının etkili şekilde korunmasını sağlayacak sözleşmeler hazırlanmasını ve bu sözleşmelerin izlenmesi için mekanizmalar kurulmasını sağlamak olmuştur. Sözleşmelerin herbiri bir izleme komitesi kurmamaktadır. Bu sözleşmelere uyulup uyulmadığının izlemesi, Birleşmiş Milletlerin izleme için oluşturduğu diğer mekanizmalar aracılığıyla yapılmaktadır.

Birleşmiş Milletler çerçevesinde hazırlanan Sözleşmelerden doğan yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğini izleyecek bazı komiteler kurulmuştur.

Bunlar dışında, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), UNICEF, UNESCO gibi, Birleşmiş Milletlerin alt organı olmayan ama Birleşmiş Milletler ile özel bir bağı bulunan örgütlerin faalyetlerini de eklemek gerekir.

AVRUPA KONSEYİ ve İNSAN HAKLARI

Avrupa Konseyi 1949 yılında kurulmuştur. Türkiye'nin 1949 yılında üye olduğu Konsey'in şu anda 45 üyesi bulunmaktadır. Merkezi Strasbourg'dadır.

Avrupa Konseyi'nin temel amaçları :

  1. İnsan haklarının, parlamenter demokrasinin ve hukukun üstünlüğünün savunulması,
  2. üye devletlerin sosyal ve hukuki pratiklerinin uyumlaştırılması,
  3. ortak değerler ve farklı kültürler üzerine kurulu Avrupalı kimliğine ilişkin farkındalığın arttırılmasıdır.

Avrupa Konseyi'nin 2 temel organı vardır :

  1. Bakanlar Komitesi : Tüm üye devletlerin Dışişleri Bakanlarından oluşur.
  2. Parlamenterler Meclisi : Tüm üye devletlerin parlamentolarından gelen temsilcilerden oluşur.

Yukarıda belirtilen amaçları gerçekleştirmek üzere faaliyet gösteren bu 2 temel organa yardımcı olmak üzere, bir de Genel Sekreterlik kurulmuştur.

Avrupa Konseyi'nin, insan hakları alanındaki en büyük başarısı, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'dir. 1953'te yürürlüğe giren bu Sözleşme'ye Türkiye 1954 yılında taraf olmuştur. Sözleşme'nin esin kaynağı, Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi'dir. Ancak asıl önemli özelliği, uluslararası nitelikte yargısal bir denetim mekanizması kurması ve bireylere sağlanan güvenceleri yaptırıma bağlamasıdır.

Sözleşme ile kişisel ve siyasi haklar güvence altına alınmış, ancak daha sonra çıkarılan 13 Ek Protokol ile, Sözleşme kapsamı genişletilmiştir. Bunlardan 10 ve 12.Ek Protokoller, henüz hiçbir üye devlet için yürürlüğe girmemiştir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve bu Sözleşme'ye Ek Protokoller dışında, Avrupa Konseyi çerçevesinde hazırlanan insan hakları sözleşmeleri arasında;

sayılabilir.

Herbir Sözleşme'de korunması amaçlanan hakların izlenmesi için kurulan mekanizmalar dışında, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi'nin 1999 tarihli bir kararı ile, İnsan Hakları Komiserliği oluşturulmuştur. İnsan hakları bilgi ve bilincinin artırılması ile bu alandaki ihlallerin azaltılması ile görevli olan Komiser'in, bireysel başvurular kabul etme imkanı yoktur.

AVRUPA GÜVENLİK VE İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI (AGİT) ve İNSAN HAKLARI 1

1975 yılında Helsinki'de toplanan Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı'nda kabul edilen ve Helsinki Nihai Senedi olarak anılan belge, insan haklarına ilişkin önemli hükümler içerir. Kasım 1990'a kadar, Konferans'a katılan devletlerin insan hakları alanındaki yükümlülüklerini denetleme ve izlemeyle görevli bir örgüt yapısı bulunmamaktaydı. Kasım 1990'da Konferans'a katılan devletlerin kabul ettiği "Yeni bir Avrupa için Paris Şartı", yeni yapı ve kurumlar oluşturulmasını öngörmekteydi. Konferans, 1992 yılında bir uluslararası örgüt haline gelmiştir.

Avrupa, Orta Asya ve Kuzey Amerika'dan toplam 55 katılımcı devlet AGİT içerisinde yer alır. En geniş bölgesel güvenlik örgütü olan AGİT'in, "önleyici diplomasi" alanındaki araçları; erken uyarı, çatışma önleme, kriz yönetimi ve çatışma sonrası iyileştirmedir. AGİT çerçevesinde insan hakları kendisi bir amaç olarak değil, güvenliğin vazgeçilmez bir parçası olarak algılanır. Diğer uluslararası mekanizmalardan farklı olarak, AGİT'te ihlallerin önlenmesi öncelik taşır. Ancak belirtilmelidir ki, güvenlik tehdidi oluşturmayan insan hakları ihlalleri, AGİT'in ilgi alanı dışında kalabilmektedir.

11 Eylül'deki terörist saldırıları takiben, AGİT, terörizm, örgütlü suç, silah, uyuşturucu ve insan kaçakçılığı gibi güvenlikle bağlantılı diğer tehditlerle mücadeleyi de içerecek şekilde faaliyet sahasını genişletmiştir.

Tüm faaliyetleri güvenlik, barış, demokrasi, hukukun üstünlüğü ve insan haklarını gerçekleştirmeye yönelmiş olan AGİT'de, özel olarak insan hakları alanında faaliyet göstermek üzere kurulmuş 2 kurum bulunmaktadır :

Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Bürosu
AGİT'in insani boyutunun başlıca organıdır. Görevleri :
a- İnsani boyuta ilişkin bilgi ve aygıtların yönetimi
b- Demokratik kurumların hayata geçirilmesine destek
c- Serbest ve adil seçimlerin geliştirlmesi
d- Kriz ve çatışma yönetimine katkı
Ulusal Azınlıklar Yüksek Komiserliği
1992 Helsinki Belgesi ile, "mümkün olan en erken aşamada çatışma önleme enstrümanı" olarak oluşturulmuştur. Görevi, ulusal azınlıkları içeren gerilimlere mümkün olan en erken aşamada erken uyarı ve erken eylem sağlamaktır. Faaliyetlerini işbirliği anlayışıyla ve görevi gereği diplomatik yollarla, gizlilik içinde yürütür. Her türlü kaynaktan bilgi toplama ve ilgili ülkeleri ziyaret ederek taraflarla görüşme yetkisine sahiptir. Yüksek Komiser'in yetkisine 2 sınırlama getirilmiştir :
a- Örgütlü terörizmle bağlantılı azınlık sorunlarını,
b- Bireysel insan hakları ihlallerini inceleyemez.

Koruma Mekanizmaları :

AGİT çerçevesindeki koruma mekanizmaları, bireysel olaral işletilemediği gibi, AGİT kurumları tarafından da devreye sokulamaz.

  1. Viyana Mekanizması: 1989 tarihli Viyana Belgesi ile kabul edilen bu mekanizma, diplomatik bir mekanizmadır. İnsani boyut üstlenimlerinin ihlal ettiği düşünülen bir devlete karşı diğer bir katılan devlet tarafından işletilebilecek bu mekanizma dört aşamdan oluşur:
    • Bilgi değişimi : kendisinden bilgi istenen devlet, en geç on gün içerisinde buna yazılı olarak yanıt vermelidir.
    • İkili Görüşme : Katılan devletler, ikili görüşme talep eden devletlerin bu talebini kabul etmeyi yükümlenmişlerdir.
    • Diğer katılan devletleri bilgilendirme :
    • Sorunu AGİT toplantılarına götürme :
  2. Moskova Mekanizması: 1991 Moskova Belgesi ile düzenlenen bu mekanizma, uzman ve raportör misyonlarından oluşur.
    • Uzman misyonları : amacı, insani boyuta ilişkin belirli bir soru ya da sorunun çözümünü kolaylaştırmaktır. Misyon, görevi için gerekli bilgileri toplayabilir, taraflar arasında diyalog ve işbirliğini geliştirmek için dostça girşim ve arabuluculuk hizmeti sunabilir.
    • Raportör misyonları : amacı, belirli bir soruna ilişkin olguları saptamak ve raporla bildirmektir.

Türkiye, Konferans'ın toplanmaya başladığı 1975 yılından beri AGİT'in üyesidir.

Notlar:

1. Bu metnin hazırlanmasında, Yard. Do. Dr. Gökçen Alpkaya'nın İnsan Hakları, YKY (cogito) İSTANBUL, Aralık 2000 referanslı ortak yapıtta yer alan Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (s.437) makalesinden yararlanılmıştır.